Son gözden geçirme:
"İskele'de arsamız var, birlikte yapalım"
Ortaklık teklifleri çoğu zaman tanıdık bir yüzle gelir: İstanbul'da birlikte iş yaptığınız birinin tanıdığı, bir yatırım toplantısında tanıştığınız bir müteahhit ya da adada yaşayan bir akraba. Teklif şöyledir: İskele'de arsa hazır, izinler yolda, sermayenin bir kısmını siz koyun, konutları birlikte satalım. Ortaklık, bir alıcı olarak yapacağınız yatırımdan farklıdır; ortak olduğunuz şirketin borcu, sözleşmeleri ve itibarı sizi de bağlar. Bu yüzden imzadan önce ortağın kim olduğunu, şirketin neye sahip olduğunu ve projenin gerçekte nerede durduğunu bilmek gerekir.
Eski haritalarda Trikomo diye geçen ilçe merkezi, bugün Karpaz'ın ucuna kadar uzanan geniş bir ilçeyi yönetir. İlçe üç belediyeye ayrılır: Boğaz ve Ötüken'i de içine alan İskele Belediyesi, Bafra ve Kumyalı'yı kapsayan Mehmetçik-Büyükkonuk Belediyesi, Dipkarpaz'ı kapsayan Erenköy-Karpaz Belediyesi. Arsanın hangisinde olduğu, belgelerde hangi belediyenin ve hangi tapu biriminin adını görmeniz gerektiğini belirler.
Şirket, arsa ve izin: istenecek belgeler
İskele'de kurulacak bir şirket bile ilçede değil, başkentte kayda geçer: kuzeyin şirket sicili Lefkoşa'da, Ortaköy'deki tek bir dairededir. Ortaklık masasına oturmadan önce ortağınızdan istemeniz olağan olan belgeler şunlardır:
- Şirketin kuruluş evrakı: ortaklar, pay oranları, şirketi kimin imzasıyla bağladığı.
- Arsanın tapu belgesi, yani koçan, ya da arsa sahibiyle imzalanan anlaşma; koçanın türü ve kimin adına olduğu.
- Belediyeden alınmış ya da başvurusu yapılmış izinler.
- Varsa daha önce bitirilmiş projelerin adresleri.
Arsa İskele'deyse, devir ve ipotek gibi tapu işlemlerinin adresi de İskele'nin kendi kaza tapu birimidir; Ortağınız size başka bir ilçede yapılmış bir işlem belgesi gösteriyorsa, bunun neden öyle olduğunu sormak yerinde olur.
Satış planı ve 2024 değişikliği
İskele'deki konut projelerinden bazıları yabancı alıcıya satış üzerine kurulur. Mayıs 2024'te kabul edilen düzenleme bu hesabı doğrudan etkiler: yabancı bir alıcının tapuyu alabilmesi artık hükümetin onayına ve hakkında yapılan incelemenin temiz çıkmasına bağlıdır, paylı koçanlı konutlar yabancıya hiç satılamaz, onaydan sonra devir yarım yıl içinde tamamlanmazsa izin düşer. Ortağınızın satış tablosu bu kuralları hesaba katıyor mu, alıcıların izin işlerini kim ve hangi takvimle yürütecek: bunlar ortaklık sözleşmesinden önce sorulacak sorulardır.
İlçenin turizm kapasitesi de satış ve kiralama vaatlerini tartarken bir ölçü verir. Resmî istatistik yıllığı 2024 için İskele'de 33 konaklama tesisi ve 7.808 yatak sayar; beş yıldızlı tesislerdeki 6.636 yatakla ilçe bu alanda Girne'nin hemen arkasındadır. Turizm ortaklığı teklif ediliyorsa, önerilen tesisin bu tabloda nereye oturduğunu bilmek pazarlığı somutlaştırır.
İstanbul ayağı: ortağın sicil geçmişi
Ortağınızın Türkiye'deki ticari hayatı, teklifin ciddiyetini en açık gösteren kaynaktır. Ticaret Sicili Gazetesi'nden ortağın geçmişte hangi şirketlerde yer aldığı, ne zaman yetkili olduğu, sermaye değişiklikleri ve tasfiyeler çıkarılabilir. Gazetelerde ve resmî ilan sitelerinde adının geçtiği ilanlar, yarım kalmış projelerle ilgili haberler ve alıcı şikâyetleri bu tabloyu tamamlar. "İstanbul'da şu siteyi biz yaptık" deniyorsa o proje yerinde görülebilir.
Aranan şey, ortağın kendini anlatış biçimiyle kayıtların gösterdiği arasındaki uyumdur. Ortaklık teklifinde sermayenin kimden geleceği, arsanın şirkete mi yoksa ortağın şahsına mı ait olduğu, satıştan elde edilecek paranın hangi hesaba gireceği gibi konular da belgelerle karşılaştırılır; sözlü anlatımla yazılı belgenin ayrıştığı her nokta rapora not edilir. İstanbul'daki şirketlerin birbiri ardına kapanması, ortak değişikliklerinin sıklığı ya da İskele'deki şirketle aynı kişilerin Türkiye'deki başka bir şirkette sorun yaşamış olması raporda ayrıca ele alınır.
Şantiye ve rapor
İskele tarafında görülecek olan arsa, şantiye ve tabeladır: arsa anlatılan konumda mı, üzerinde iş var mı, tabeladaki şirket adı belgelerle aynı mı. Bulgular tarihli fotoğraflarla rapora girer; adadaki ziyaret projenin kendisiyle sınırlı kalır, kişiler bu ziyaretin konusu olmaz.
Rapor; ortağın ve şirketin Türkiye'deki geçmişini, size verilen belgelerin listesini ve uyumunu, şantiye kontrolünün bulgularını ve ortağa yöneltilecek açık soruları içerir. Bu son liste, ortaklık sözleşmesini müzakere ederken elinizde hazır bir kontrol çizelgesi olarak kullanılabilir.
İskele hakkında kısa cevaplar
Ortağın İskele'deki şirketini kendim nasıl kontrol edebilirim?
Şirketin kaydı ilçede değil, Lefkoşa'daki merkezi sicildedir ve ilçede bu iş için ayrı bir birim yoktur. En pratik yol, ortağınızdan kuruluş evrakını ve pay dağılımını gösteren belgeyi istemektir; ortaklık konuşmasında bu doğal bir taleptir. Gelen belgeler araştırmada Türkiye'deki kayıtlarla ve şantiyenin durumuyla karşılaştırılır, uyumsuzluklar raporda gösterilir.
Arsanın koçanı neden önemli?
Koçanın türü ve kimin adına olduğu, projenin üzerine kurulduğu zeminin sağlam olup olmadığını gösterir. 2024 değişikliğinden sonra paylı koçanlı taşınmazlar yabancıya satılamadığı için koçan türü satış planını da doğrudan etkiler. Araştırma, size gösterilen koçanın anlatılan arsa, konum ve sahiplik bilgisiyle uyuşup uyuşmadığını kontrol eder.
Ortağım İstanbul'da yaşıyor; araştırma onun İstanbul'daki işlerini de kapsar mı?
Kapsar ve çoğu zaman en verimli kısım burasıdır. İstanbul'daki şirketleri, yetkili olduğu dönemler, gazetelere yansımış mali sorunları ve önceki projeleri incelenir. İstanbul'da bitirdiğini söylediği bir proje varsa yerinde görülür ve bulgular İskele'deki şirketle aynı rapora yazılır; böylece iki şehirdeki tablo tek bakışta okunur.
Proje Karpaz tarafındaysa plan değişir mi?
Değişir. Dipkarpaz ve çevresi Erenköy-Karpaz Belediyesi'ne bağlıdır ve İskele merkezinden epey uzaktadır; şantiye kontrolünün planı ve maliyeti buna göre kurulur. Belgelerde hangi belediyenin adını görmeniz gerektiği de projenin bulunduğu köye göre belirlenir, bu yüzden köy adını ön görüşmede netleştirmek önemlidir.